Vở nhạc kịch (Opera, Musical Theatre) “Miss Saigon” từng gây tiếng vang một thời trên thế giới được thực hiện với hai nhạc sĩ Pháp Claude-Michel Schonberg (nhạc), Alain Boublil, Alain Boublil và lời Richard Maltby, Jr. Đạo diễn Anh Cameron Mackintosh dàn dựng công phu, tốn kém trong lịch sử nhạc kịch. Với các diễn viên ban đầu Lea Salonga (Kim), Simon Bowman (Chris), và Jonathan Pryce (The Engineer), Peter Polycarpou (John), Claire Moore (Ellen), Isay Alvarez (Gigi), Keith Burns (Thuy), Monique Wilson (cô gái quán bar), Alvin Cousins (Tâm) và nhiều nhân vật phụ. Các ca sĩ diễn viên và trình bày bao gồm Claire Moore (Ellen), Hinton Battle (John) và Monique Wilson...
Trải qua thời gian dài thực hiện, lần đầu tiên được trình diễn ở Theatre Royal, bên bờ sông Thames, London, Anh quốc vào tháng 9 năm 1989. Và, trong thời gian đầu đã thu về khoảng 8 triệu Mỹ kim cho thấy sự thành công của vở nhạc kịch. Vượt qua kỷ lục của vở nhạc kịch My Fair Lady. Sau đó sang Hoa Kỳ, Úc... Hơn bốn nghìn buổi trình diễn trong mười năm rồi tạm thời khép lại.
Năm 1976, Saigon bị “bức tử” nhưng cũng như Paris, London... đã gắn liền địa danh trên thế giới, có lẽ vì vậy nên chọn tên “Miss Saigon” cho vở nhạc kịch để gây sự chú ý.
Năm 2014 nhân kỷ niệm 25 năm thành lập, nhà sản xuất Cameron Mackintosh đã đưa vở nhạc kịch này trở lại ở hý viện Broadway, New York trong vài năm nhưng không thu hút được khán giả. Miss Saigon chấm dứt buổi trình diễn cuối cùng ở Broadway Theatre, New York vào ngày 31 tháng 12 năm 2000.
Nhân dịp nầy, tôi đăng lại bài viết “Miss Saigon”, Vết Hằn Năm Tháng khi vở nhạc kịch nầy được trình diễn vào đêm 14 tháng Tư năm 2012, đại học Cal State Fullerton (CSUF) thực hiện và sau đó trình diễn vở nhạc kịnh nầy tại hý viện La Mirada Performing Arts Center tại Quận Cam, nữ diễn viên Jacqueline Nguyễn, người Việt đầu tiên đóng vai Kim.
Vào thời điểm năm 2001, tôi chưa đọc bài viết nào lên tiếng “những ẩn dụ tai hại, những trò lố lăng và phân biệt chủng tộc”, trong khi đó, khi xem vở nhạc kịch nầy, cảm thấy có điều gì khuất tất nên viết với tựa đề trên. Tên gọi Sài Gòn (Saigon) đã có từ ba trăm năm trong lịch sử đất nước bị “bức tử” được làm sống lại qua vở nhạc kịch nhưng hình ảnh “Miss Saigon” không được trong sáng!
*
Hình ảnh cô gái của thành phố bị xóa tên, mười bốn năm sau được đề cập, dàn dựng trên sân khấu kịch nghệ quốc tế, trải qua mười năm chu du khắp bốn phương trời, Miss Saigon là một trong những vở nhạc kịch được dàn dựng công phu và được lưu diễn rộng rãi nhất trên thế giới của thế kỷ XX.
Nhiều nữ diễn viên xuất sắc của Phi Luật Tân đóng vai Kim trong Miss Saigon nhưng sau chuyến viếng thăm của Claude Michel Schonberg, Miss saigon mới được xuất hiện tại The Cultural Center of The Philippines ở thủ đô Manila từ tháng Mười năm 2000 đến tháng Ba năm 2001. Nghệ sĩ Lea Salonga trở về “tái xuất giang hồ” nơi quê nhà.
* Bổn Cũ Soạn Lại
Vở ca nhạc kịch Madame Butterfly của kịch tác gia lừng danh Ý Giacomo Puccini (1858-1924) xuất hiện lần đầu ngày 17 tháng 2 năm 1904 tại Milan, Ý, đánh dấu thời điểm vàng son của ca nhạc kịch đầu thế kỷ XX. Madame Butterfly thể hiện thời điểm 1900, bối cảnh ở Nagasaki, Nhật. Nội dung gồm ba màn, đề cập về mối tình của chàng sĩ quan viễn xứ Hoa Kỳ Benjamin Franklin Pinkerton đóng quân ở vùng trời thơ mộng Nagasaki của xứ Phù Tang. Nơi đây chàng gặp cô gái Phù Tang Cio-Cio-San - Madame Butterfly - ăn ở với nhau trong cuộc tình nửa chân nửa giả mà nàng thì dâng trọn trái tim mà chàng như bướm vờn hoa. Trở về cố quốc, chàng cưới vợ người bản xứ, trở thành Kate Pinkerton, chàng đưa vợ sang nơi đóng quân. Cio-Cio-San hạ sinh được đứa con - Trouble - giao cho Kate nuôi rồi tự vận. Tình yêu không có biên giới nhưng phong tục, đạo đức Á Đông và sự bội phản của người tình dị chủng đưa đẫy cô gái chọn cái chết để giải quyết vấn đề.
Khi trái bom nguyên tử trút xuống Hiroshima và Nagasaki, ngày 6 & 9 tháng 8 - 1945, kết thúc Đệ Nhị Thế Chiến! Tuy Mỹ ra tay cứu Nhật nhưng tệ nạn xã hội, những cô gái Phù Tang trở thành “nạn nhân chiến cuộc” của bao chàng viễn chinh G.I Mỹ lan tràn trên đất nước. Hình ảnh Madame Butterfly của thuở nào được đề cập lại như để thức tỉnh trong tâm thức cô gái Phù Tang nhưng Cio-Cio-San trong sáng, tự trọng với trái tim lãng mạn nhưng cứng cỏi đâu còn, geisha tràn ngập làm nhức nhối trong tâm hồn con cháu mang dòng giống Thái Dương thần nữ.
Vẫn hình ảnh chàng lính viễn chinh G.I Mỹ, năm xưa ở Nhật và Việt Nam tác động kịch tác gia biên tập, đạo diễn thực hiện cho ra đời nhạc kịch Miss Saigon. Chris về nước trên chuyến bay cuối cùng cùa ngày tàn cuộc chiến để lại bào thai cho Kim sống vất vưởng trong thân phận cô me Mỹ với đứa con lai trong thành phố bị xóa tên.
Màn mở, sân khấu với hình ảnh tầng trên của Tòa Đại sứ Mỹ ở Sài Gòn, nơi chiếc UH1 vừa đáp. Trong lúc hổn độn, dòng người hòa trộn với dòng kẽm gai đong đưa bần bật rung dưới cánh quạt trực thăng. Không có bao nhiêu người được kéo vào lòng chiếc UH1, một số người bị xô ngược rơi xuống và chiếc UH vội vàng cất cánh. Đó là những hình ảnh sau cùng của người Mỹ và Việt Nam tại Sài Gòn vào những ngày cuối cùng 30 tháng 4.
Miss Saigon đề cập mối tình lang chạ giữa chàng lính viễn chinh G.I Mỹ. Danh xưng “Miss Saigon” nhưng Kim là cô gái quê nghèo, gia đình ly tán vì chiến tranh phải lên Sài Gòn kiếm sống, trở thành gái bán bar. Kim gặp Chris ở trong quán bar Mỹ, lính Hải Quân biệt phái làm việc tại Tòa Đại sứ Mỹ ở Sài Gòn. Hai người cưới nhau trong vội vã khi Sài Gòn vào cơn hấp hối, Chris được lệnh ra đi, anh muốn đưa Kim theo nhưng bất lực, chiếc trực thăng cuối cùng cất cánh rời tòa Đại sứ Mỹ trước ánh mắt đau khổ của Kim với cái bào thai! Và sau đó sống vất vưởng trong thân phận cô me Mỹ với đứa con lai, bé Tâm trong thành phố bị xóa tên! Trở về Mỹ, Chris, lập gia đình với Ellen.
Sau ngày Sài Gòn thất thủ, Kim gặp lại người yêu cũ thời học sinh ở quê, giờ là cán bộ Cộng Sản, tưởng như nối lại được mối tình hình học trò, nhưng ý thức hệ và với đứa con lai của Kim đã làm mối tình chấp nối ấy sớm tan vỡ. Trong một cơn giận dữ, anh chàng rút súng định giết đứa con lai, nhưng bỏ đi, vô ý để lại khẩu súng ngắn.
Trong cơn đau khổ tuyệt vọng ấy, tên “kỹ sư” (engineer) lại xuất hiện với những hứa hẹn tìm cho Kim một ánh sáng cuối đường hầm, nhưng thực chất chỉ là một tên ma cô đội lốt. Bởi thời gian Kim và Chris quen nhau đã có sự chứng kiến của tên “kỹ sư” chủ quán bar. Ba mươi tháng Tư, hắn thay áo ma cô thành “Cách mạng 30”, một thời gian chân tướng bị lộ lại tìm nơi bám, lại là Kim.
Ma cô tìm mọi cách đưa Kim và con trai vượt biển sang Thái Lan năm 1978 với mong muốn là tiếp xúc được với bộ phận di dân Mỹ để có cơ hội vào miền đất hứa. Mẹ con Kim đã đến Bangkok, trong thời gian chờ đợi để làm thủ tục di trú ở Tòa Đại Sứ Mỹ tại Thái Lan, hắn lừa và buộc Kim phải vào làm khu Pat Pong, địa điểm ăn chơi của Bangkok với lời giao ước cùng được đi Mỹ trong vị trí của người cha nuôi con lai.
Tình cờ John, anh MP bạn Chris ở Tòa Đại Sứ Mỹ ngày nào, lại gặp Kim tại khu Pat Pong, giờ John là nhân viên của bộ phận di trú. Biết Kim có con với Chris, John tận tình giúp đỡ và thông tin ngay cho Chris biết về hoàn cảnh của mẹ con Kim tại Thái Lan.
Chris đến Bangkok tìm Kim cùng người vợ Mỹ Ellen của mình. Rời Sài Gòn về Mỹ, Chris luôn nhớ về người vợ Việt, nhưng vẫn phải lập gia đình, Chris đem chuyện Kim kể hết vợ nghe, Ellen hối thúc Chris bay sang Bangkok tìm Kim với tình cảm của một người đàn bà. Chris vui mừng.
Chris thì đến nhà trọ, rồi khu Pat Pong... Được tin, Kim tìm đến khách sạn thì không gặp Chris, chỉ gặp Ellen. Cả hai đã ngỡ ngàng nhìn nhau, Kim bộc bạch tình cảm của mình với Chris giờ chỉ còn là nghĩa với sự kết nối của đứa con, Ellen cũng vui vì tìm được Kim theo ý nguyện của mình.
Nhưng bản tính của người đàn bà, sự ích kỷ của một người vợ trong Ellen lại trổi dậy, Ellen nặng lời với Kim, muốn dùng tiền để bù đắp sự mất mát của Kim, buộc Kim phải hy sinh xa con. Đau khổ, tuyệt vọng, Kim trở về nhà trọ và tự sát bằng chính khẩu súng mà người bạn tình cán bộ CS bỏ lại ngày nào.
Tiếng súng nổ xé lòng Chris, anh đến nhà trọ chậm mấy bước chân. Chris bế xác Kim trên tay trong nỗi đau tuyệt vọng!
* Khuôn Mặt Thời Đại
Miss Saigon đã đoạt được giải thưởng kịch nghệ Tony Awards (The Antoinette Perry Award ra đời từ năm 1947) vào năm 1991. Tony Awards 1991, Miss Saigon chiếm hầu hết trên nhiều bộ môn từ cốt truyện, âm nhạc, trang phục, ánh sáng, đạo diễn... Hai diễn viên chính Jonathan Pryce (Chris) và Lea Salonga (Kim) đạt được thành quả xuất sắc về diễn xuất trong 47 khuôn mặt thủ vai trình diễn trong nhạc kịch danh tiếng nầy. Từ đó, tiếng vang Miss Saigon được lan rộng khắp nơi để vở nhạc kịch có điều kiện hình thành và trình diễn trên thế giới.
Khi đạo diễn Cameron Mackintosh thực hiện vở nhạc kịch Oliver làm rạng danh cho nền kịch nghệ Anh quốc, ông bắt tay xây dựng Miss Saigon trong thế đứng của nhà đạo diễn và sản xuất có tên tuổi lẫy lừng. Với chi phí trên 5 triệu Mỹ kim để dàn dựng vở ca nhạc kịch cho thấy tầm vóc của Miss Saigon.
Nhân vật chính trong Miss Saigon là Kim do Lea Salonga, nữ ca sĩ Phi Luật Tân, với khuôn mặt và vóc dáng Á Châu qua nhiều cuộc tuyển lựa rất công phu cho phù hợp với hình ảnh “cô gái Sài Gòn”. Lea Salonga nổi tiếng qua tài nghệ diễn xuất nên đã lọt vào mắt xanh giới điện ảnh Hoa Kỳ. Lea Salonga thủ vai chính trong bộ phim Redwood Curtain với chân dung cô gái mang hai dòng máu Mỹ-Việt đã trình chiếu trên hệ thống truyền hình ABC vào hạ tuần tháng Tư, 1995.
Khi Miss Saigon vượt Đại Tây Dương đến Hoa Kỳ qua tay đạo diễn Nicholas Hytner, xuất hiện trên sân khấu Broadway vào giữa tháng Tư, 1991. Năm 1995, Miss Saigon được trình diễn khắp miền Tây Hoa Kỳ. Vào thời điểm hai mươi năm sau ngày mất nước, vở nhạc kịch đó xuất hiện ở Los Angeles, báo chí Việt ngữ không có nhận định, trên tờ Register có bài viết cho Miss Saigon khơi lại vết thương rướm máu, có tầm nhìn thiển cận về người Việt Nam và cả sự chia rẽ bởi sự lạnh nhạt cho người Mỹ.
Trong mùa ca nhạc kịch “Absolutely Broadway” lại được trình diễn ở Orange County Perfoming Arts Center, Costa Mesa - kề cận với Little Saigon - trong suốt ba tuần lễ vào tháng Chín, 1999. Mika Nishida đóng vai Kim. Có vài mẩu tin loan báo cho sự trình diễn, hình như nó xa lạ với cộng đồng người Việt tị nạn.
Để chuẩn bị cho vở ca nhạc kịch xuất hiện ở Úc Châu, cuộc tuyển lựa tài tử lớn nhất của Úc với thời gian kéo dài 15 tháng qua với hai nghìn ứng viên để chọn nhân vật diễn xuất cho Miss Saigon. Nữ ca sĩ Philippine Joanna Ampil đã từng góp mặt trong hai năm đầu trong Miss Saigon ở London. Với 15 triệu Úc kim cho chi phí dàn dựng, tháng Hai, 1994 Miss Saigon xuất hiện trên sân khấu ở Sydney và được trình diễn khắp nơi.
Trong mười năm qua, nghệ sĩ đóng vai Kim, cô gái bán bar ở Sài Gòn, nhân vật chính được mang tên kịch bản, khởi đầu với Lea Salonga (Broadway, London), và từ đó dần dà xuất hiện trên sân khấu:
- Broadway: Joan Almedilla, Emy Baysic, Annette Calud, Kam Cheng, Chloe Stewart, Roxane Taga, Rona Fiueroa, Leila Florentino.
- 1st and 2nd USA National Tour: Melinda Chua, Kym Hoy, Deedee Lynn Magno, Michelle Nigalan, Mika Nishida, Christina Paras, Hazel Ann Raymundo, Kristine Remingo, Alex Lee Tano, Jennie Kwan, Jennifer Paz.
- London, Sydney: Joanna Ampil, Cezarah Campos, Ma-Anne Dionisio.
- London: Maya Barredo, Jennie Dederio, Roanne Monte, Meera Pokin, Jamie Rivera, Riva Salazar.
- Budapest: Eszter Biro. - Stuttgart: Aura Deva, Ruby Rosales, Leah de los Santos. - Tokyo: Minako Honda. - The Netherlands: Caselyne Francisco. - Toronto: Cornilla Luna. - Stockholm: Divina Sarkany. - Denmark: Pernille Peterson.
Trong khoảng bốn mươi diễn viên thủ vai Kim trong Miss Saigon, ngoài Lea Salonga nổi tiếng vì người đầu tiên và được giải Tony, có Ma-Anne Dionisio, Joanna Ampil, Cezarah Campos đều gốc Phi Luật Tân được đi kèm với tên tuổi vở nhạc kịch... Thế nhưng, nói đến Miss Saigon, thiên hạ vẫn liên tưởng đến diễn viên Lea Salonga.
* Vết Hằn
Hình như kịch nghệ không lôi cuốn được người Việt lưu vong nơi hải ngoại. (Trước năm 1975, ở miền Nam Việt Nam, về trình diễn thì kịch ngắn, hài kịch được phổ thông, các vở kịch và sách dịch tuy có nhiều nhưng đưa lên sân khấu chỉ có vài tác phẩm phổ biến ở Sài Gòn, các tỉnh, thành khác rất ít). Vì vậy nhạc kịch Miss Saigon được trình diễn khắp nơi trên thế giới, và ở Hoa Kỳ được trải rộng trên nhiều tiểu bang, có đông cộng đồng người Việt nhưng trong mười năm qua nó không được nhắc nhở đến qua sách báo. Giá vé ở sân khấu Broadway cũng vào loại bình thường từ 15 đến 75 Mỹ kim, có thể “xem qua cho biết sự tình” tầm vóc vở nhạc kịch của thế kỷ nhưng có lẽ chẳng mấy ai lưu tâm.
Như đã đề cập ở trên, nội dung cũng tầm thường, nhạt nhẽo, cô gái bán bar cặp bồ với chàng lính Mỹ, ăn ngủ với nhau, có đứa con lai. Nàng được chàng kỹ sư cặp bồ, lợi dụng ra khỏi nước, gặp lại nhân tình cũ, nàng giao trả đứa con cho vợ chồng chàng, bị từ chối, nàng tự tử. Nàng chết một cách lãng xẹt, không có chút tình mẫu tử gì cả, giao “của nợ” cho tình nhân cũ để sống với tình nhân mới không được toại nguyện nên uất ức?. Với người Việt thường dùng chữ ví von, mỉa mai “kỹ sư đào mỏ” cho loại người đàn ông lợi dụng lấy vợ nhằm ăn bám, trục lợi! Không hiểu đạo diễn dùng chữ nầy có ẩn ý gì không?
Khi có đạo quân Hoa Kỳ vào tham chiến ở Việt Nam, nhiều cây bút đã viết về chuyện gái bán bar mồi chài, ăn nằm với chàng G.I Mỹ, điển hình qua nhiều truyện ngắn trong tác phẩm Mèo Đêm của Nguyễn Thị Thụy Vũ. Bà từ Vĩnh Long lên Sài Gòn, dạy Anh văn cho các cô gái bán bar nên viết vê các cô gái buông hương bán phấn hoặc gái gọi (call girls) trá hình các cô chiêu đãi viên trong các snack-bar ở Sài Gòn.
Thế nhưng, cái tựa với danh xưng của vở ca nhạc kịch với tên Miss Saigon như sự khai thác thị hiếu để tò mò, chú ý. Thông thường, Miss đi cùng với địa danh như Miss California, Miss London, Miss America, Miss Universe... trong những cuộc thi để nói về nhan sắc, hình ảnh “cô gái” được chọn lọc trong cuộc thi tuyển nào đó. Đem Miss Saigon để gán hình ảnh cô gái bán bar, trong lúc đất nước chìm trong cảnh tao loạn, cô gái thuộc loại “Thương nữ bất tri vong quốc hận” như lời thơ Đỗ Mục để làm danh xưng địa danh là thủ đô của đất nước!. Nó không nói lên được cái gì đẹp đẽ, yêu thương, cao đẹp trong tình yêu, trong thuở chiến chinh với địa danh có ba trăm năm lịch sử gắn liền với mệnh hệ của quốc gia, dân tộc.
Sài Gòn dù bị xóa tên, người Việt lưu vong hầu hết đều lưu luyến và gìn giữ tên gọi đó, nó không bị mai một trong ngôn ngữ, lời nói và trong tâm tưởng. Đưa ra hình ảnh người đàn bà Việt Nam gắn liến với cái tên đi vào “lịch sử dân tộc” với khuôn mặt cô gái làng chơi, có làm tổn thương cho hàng triệu người Việt lưu vong?. Phải chăng đó là sự bôi bẩn rẻ tiền, thiếu thận trọng để khai thác đề tài trên sân khấu?.
Với nhiều diễn viên tuyển chọn đóng vai cô gái bán bar Kim trong Miss Saigon, nhiều diễn viên ở Á Châu, thật may không có diễn viên nào là người Việt Nam, như lời người bạn văn đã tâm sự: cứ để cho họ đóng vai Kim và, rước cái nhục thay cho ta!. Trong mười năm qua, tôi theo dõi để tìm hiểu xem có bài viết nào ca ngợi Miss Saigon trên báo chí Việt ngữ, may mà không có.
Tại miền Nam California, khi Miss Saigon trình diễn ở Los Angeles và Orange County không có bài báo nào đánh bóng để “câu” khán thính giả trên hệ thống truyền thông Việt ngữ. Điều đã qua rồi cũng may thôi, nếu họ muốn câu thì tha hồ bị nghe và bị chửi trong niềm đau khôn nguôi!. Nếu Sài Gòn vẫn hiện hữu với hình ảnh, tên tuổi của “hòn ngọc viễn đông”, có mang hình bóng nào xấu xa kết hợp cho bối cảnh, chẳng có gì để quan tâm. Danh xưng Sài Gòn dù bị xóa càng in đậm nỗi thương nhớ trong lòng người lưu vong. Có mấy ai vô cảm đến nơi chốn thân yêu bị xóa tên, yên nghỉ? Lợi dụng địa danh tan biến theo vận mệnh đau thương của đất nước để phơi bày khuôn mặt rẻ tiền, bê bối... làm sao không động lòng trắc ẩn?.
Tháng Tư lại đến, tháng Tư của định mệnh bi thương trong lịch sử đất nước! Bao nhiêu năm trôi qua, khi tấm màn nhung khép lại, ghi lại đôi dòng để đánh dấu thiên niên kỷ đã qua. Nhớ Sài Gòn nhưng ê chề Miss Saigon.
Với cái nhìn của người Pháp và Anh, họ quan niệm khác với người Việt lưu vong trong bi kịch của nhân thân trước và sau cuộc chiến trong khi đó có biết bao thân phận đáng thương của những người đàn bà chân chính lâm vào nghịch cảnh oan nghiệt thay vì cô gái bán bar!
Với tôi, nếu Kim làm việc ở USIS (Sở Thông Tin Hoa Kỳ (USIS - United States Information Service). JUSPAO (Joint United States Public Affairs Office), USAID (Cơ Quan Phát Triển Quốc Tế Hoa Kỳ - U.S. Agency For International Development). JUSPAO (Văn Phòng Thông Tin Cộng Cộng Hoa Kỳ - Joint United States Public Affairs Office) thường liên lạc với Tòa Đại Sứ nên gặp Chris có lẽ hợp lý và hình ảnh người đàn bà trong Miss Saigon đẹp hơn.
Little Saigon, 4,2026 (viết lại sau 20 năm)
Vương Trùng Dương